یارسان
یارسان یا یارستان، نام جامعهی باورمند به دین یاری است؛ نظامی دینی – فلسفی با ریشههای ژرف در فرهنگ گوران و جغرافیای زاگرس. دین یاری بر محور حقیقت، راستی، اخلاق، کرامت انسانی و خرد جمعی استوار است و در کلامهای خود، تداوم تاریخی حقیقت را در قالب فلسفه و نظام دونادون تبیین میکند. این نوشتار، معرفیای نظاممند و پژوهشی از چیستی یارسان، تاریخ تکوین، ساختار اعتقادی، متون مقدس، جغرافیا و عناصر آیینی آن ارائه میدهد.
۱. تعریف و معناشناسی یارسان
واژهی «یارسان» ( یا یارستان ) از بنیادیترین مفاهیم در زبان و اندیشهی یاری است. این واژه ترکیبی است از:
- یار: به معنای حق، پروردگار، خاوندکار و حقیقت مطلق
- سان / ستان: به معنای پیرو، باورمند و در برخی کاربردها، جایگاه و اقلیم
بر این اساس، یارسان به معنای پیروان حقیقت ازلی ( اهل حق ) است. این نام نه یک برچسب قومی، بلکه مفهومی اعتقادی–هویتی است که عضویت در آن با پذیرش آگاهانهی دین یاری و التزام عملی به اصول آن معنا مییابد.
۲. پیشینه تاریخی و تکوین اندیشه یاری
بر اساس دفاتر و کلامهای معتبر یاری ( نوشته های خطی ) موجود در دالاهو و گوران، نخستین خیزشهای فکری و فلسفی این نظام ِ باوری زاگرس زمین ، در واکنش به گسترش ایدئولوژیهای نوظهور و غیر بومی در سدههای آغازین اسلامی شکل گرفت. در قرن دوم هجری، بهلول دانا (بالیول زانا) و یارانش، و در قرن چهارم هجری بابا خوشین لرستانی، زمینههای احیای حکمت کهن گوران [ زروانیسم – میترائیسم – مانی و حکمت خسروانی ] و بازخوانی نسبت انسان و حقیقت را فراهم کردند.
این جریان، با اتکاء بر خردمندی جمعی ، عقلانیت اخلاقی، انسانمحوری حقیقی و نفی سلطهگرایی دینی، در پهنهی زاگرس و فلات ایران تداوم یافت و توسط دیدهداران و پیران بعدی حفظ شد.
۳. عصر پردیور و آشکار شدن دین یارسان
نقطهی عطف تاریخ یارسان، آشکاری دین یاری در حدود ششصد و پنجاه سال پیش با ظهور سلطان سهاک در هورامان ( پردیور – رودخانه سیروان ) است ( واقعه مرّنو ).
با شکل گیری جم هفتن و حضور پیران برجستهای چون پیر داود، پیر بنیامین و پیر موسی، مصطفی داودان ، رمزبار و بابایادگار و حضور هفتوانه نظام فکری یاری و ساختار دینی یاری تثبیت شد و بستر نگارش متون دینی فراهم گردید و دین یاری بهصورت علنی اعلام موجودیت کرد.
در این دوره، نام «یاری» بهعنوان نام رسمی این نظام فکری بر اساس خرد جمعی جم هفتن انتخاب و متون دینی در قالب « دفتر یاری » نگارش یافت. مجموعهی این متون در باور یارسان با عنوان « زبور حقیقت » شناخته میشود. نگارش و ثبت کلامها و قواعد نیز به پیر موسی ( پیر دفتردار ) سپرده شد که در نظام یاری به «قلم زرین» شناخته میشود.
۴. دین یاری و مبانی نظری
دین یاری در کلامهای خود بهصراحت «دین یار » و «آیین راستی» و « راگه حساوی »معرفی میشود. در این چارچوب نظری:
- حقیقت واحد و ازلی است
- ظهورات دینی، پاسخهای تاریخی به نیازهای انساناند
- اخلاق، راستی و مسئولیت اجتماعی، بنیان دینداریاند
مهمترین اصل فلسفی دین یاری، نظام دونادون است؛ مفهومی که به تداوم، تکامل و سیر معنوی انسان در مسیر حقیقت اشاره دارد و جایگاهی محوری در انسانشناسی یاری دارد.
۵. دورههای متأخر و عصر حیدری
آخرین دورهی تاریخی دین یاری در دورهی حیدری و با ظهور میر حیدر حیدری ( آسید براکه گوران، متولد ۱۲۱۰ قمری) در منطقهی دالاهو شکل گرفت. در این دوره، جم چلتن حیدری و نگارش چهل دفتر طی دوازده سال انجام شد.
تفسیر کلام ها و جمع آوری بیشتر کلام ها و دفترهای یاری از دوره سلطان سهاک به بعد ، جمع آوری روایت های شفاهی مربوط به ظهور دین یاری و فرهنگ یارسان و گوران و نهایتا جمع آوری مقام های حقانی و مجلسی تنبور یارسان در این دوره به انجام رسید.
«دفتر نوروز» از برجستهترین آثار این دوره و نمونهای شاخص از تلفیق فلسفه، عرفان و کلام در دین یاری است.
۶. متون مقدس و دفاتر یارسان
متون دینی یارسان بهصورت منظوم سروده شده و عمدتاً به زبان کوردی ( گورانی ) هستند. مهمترین دفاتر عبارتاند از:
- دفتر دیوانهگوره (پردیوری)
- دفتر شیخ امیر
- دفتر خان الماس
- دفتر ایلبیگی جاف
- دفتر ذوالفقار دوره سی یاقو .
- چهل دفتر دورهی حیدری (از جمله دفتر نوروز)
- دفتر های که به زبان ترکی است
این متون، همزمان کارکرد دینی، فلسفی، تاریخی و ادبی دارند.
۷. جغرافیا و جامعه یارسان
خاستگاه تاریخی دین یاری لرستان و کوردستان و سرزمین زاگرس است؛ بهویژه مناطق هورامان، دالاهو و گوران که در حافظهی آیینی یارسان جایگاهی محوری دارند. پیروان دین یاری از میان مردمان کورد ، لک ، لر، آذری و فارس در جغرافیای گوران هستند و در برخی مناطق با نامهای « اهل حق » و « کاکایی » نیز شناخته میشوند.
۸. آیینها، جشنها و موسیقی
یارسان دارای دو جشن اصلی آیینی و ملی و باستانی است:
- جشن خاوندکار
- جشن نوروز
مردم یارسان همچنین با آغاز سر فصل های سال، جشن آیینی و فرهنگی دارند. و بر اساس اصول و قراردادهای آیینی و کلامی، هر فصلی پادشاه معنوی مختص به خود دارد.
- داود پادشاه فصل بهار در تقویم یارسان است.
- فصل تابستان را پیر بنیامین پادشاهی میکند.
- پیر موسی قلم زرین در فصل پاییز بر تخت تکیه میزند.
- مصطفی داودان اختیار دار فصل زمستان است.
قابل ذکر است ؛ این تقسیم بندی بر اساس گاهشمار یاری و سلطانی است.
موسیقی در دین یاری نقشی معرفتی و آیینی دارد. ساز مقدس یارسان تنبور (تمویره) است و کلامها در قالب بیشتر از ۷۲ مقام ( حقانی – مجلسی – مجازی ) با آن اجرا میشوند؛ پیوندی عمیق میان صوت، معنا و نیایش.
بر اساس تاریخ مستند و اکتشافات باستانی ، تنبور بیش از شش هزار سال قدمت دارد.
یاری و یارسان، نظامی خودبنیان، خودآیین و واجد منطق درونی مستقل در تاریخ اندیشهی دینی زاگرس است.
