گذری بر تاریخ یارسان و آیین «داوات پادشاهی» و روزهٔ مرنوی
- مقالات
- زمان مطالعه: 7 تا 8 دقیقه
پیدایش یارسان و نقش سلطان سهاک
بر پایهٔ کلام ها ی دفتری یارسان، حدود ششصد و بیست سال پیش، اندیشمندی کُورد با هویت و لقب گوران به نام سلطان سهاک، فرزند شیخ عیسی ــ از عالمان نامدار اهل سنت منطقهٔ شاره زور ــ با همراهی یاران برجستهای چون بنیامین، داوود و پیرموسی، به احیا و ساماندهی دوبارهٔ آیینی پرداخت که ریشه در فرهنگ، زبان و هویت گوران و کردستان داشت. این آیین با عنوان دین یاری شناخته شد و بعدها پیروان آن به نام یارسان شهرت یافتند.
سلطان سهاک که نزد یاران خود از جایگاهی ویژه برخوردار بود، در محافل علمی و مذهبی منطقه، بهویژه در مجالسی که پدرش در آنها حضور داشت، به گفتوگو و مناظره میپرداخت. او در این نشستها، جهانبینی و نظام فکری یاری را تبیین میکرد؛ نظامی که امروزه به عنوان یکی از مهمترین بنیانهای فکری آیین یارسان شناخته میشود.
باورهای بنیادین آیین یاری و اصل دونادون
محور اصلی این آیین پاکی و راستی و امیدواری بر اصل دونادون است؛ اصلی که بر استمرار حیات روح در ادوار و جامههای گوناگون برای رسیدن به کمال، رشد معنوی و پالایش نفس تأکید دارد. در این نگرش، زندگی انسان محدود به یک دورهٔ زیست نیست، بلکه هر زندگی مرحلهای از مسیر تکامل روح و شناخت حقیقت هستی به شمار میآید. از این منظر، راز آفرینش، فلسفهٔ زندگی و نسبت انسان با حقیقت، بر پایهٔ سیر تکاملی روح معنا مییابد.
مخالفتها با آیین یاری و مهاجرت سلطان سهاک
سلطان سهاک و یارانش در پی استقرار آیینی بودند که بر پایهٔ فرهنگ اصیل باستانی این سرزمین، زبان و آیین گوران، هویت کوردی و سرزمین کردستان استوار باشد. همین رویکرد، مخالفت برخی از عالمان دینی و حاکمان وقت را برانگیخت. مناظرههای فکری به تدریج به تنش و تهدید انجامید و فشارها بر سلطان سهاک و همراهانش افزایش یافت.
در نتیجه، آنان منطقهٔ هورامان را در دامنه های شاهو و دالهو را برای آشکارسازی و گسترش آیین یاری برگزیدند و از شاره زور رهسپار این سرزمین شدند. اما مخالفان که گسترش این اندیشه را مغایر با باورهای رسمی زمان خود میدانستند، با بسیج نیروهای قوم چیچک به تعقیب آنان پرداختند و سرانجام سلطان سهاک و یارانش را در غاری موسوم به غار مرنو در کوهستانهای شندروی محاصره کردند.
غار مرنو، روزه مرنوی و داوات پادشاهی
بر اساس روایتهای یارسان، مقاومت سلطان سهاک و یارانش در غار مرنو سه شبانهروز به طول انجامید. در این مدت، شرایط سخت طبیعی، سرمای شدید، طوفان و تاریکی، موجب پراکندگی و شکست سپاه مهاجم شد. پس از پایان این رخداد، سلطان سهاک و همراهانش به پاس این رهایی و پیروزی، در ضیافتی نمادین شرکت کردند. در این آیین، یک خروس پخته، یک مَن برنج و نان تیری تهیه شد و به شکرانهٔ این واقعه میان حاضران تقسیم گردید. این مراسم به نام داوات پادشاهی شناخته شد و مقرر گردید که پیروان آیین یاری هر سال، به یاد این رخداد، سه روز روزه بگیرند که امروزه با عنوان روزهٔ مرنوی شناخته میشود.
پردیور؛ مرکز گسترش آیین یاری
پس از این واقعه، سلطان سهاک و یارانش در کنار رودخانهٔ سیروان، در دیه شیخان « پردیور » اقامت گزیدند. پردیور به مهمترین مرکز شکلگیری و گسترش آیین یاری تبدیل شد و مردمان بسیاری از نقاط مختلف برای دیدار سلطان سهاک و آشنایی با این جهانبینی رهسپار آنجا شدند. گرچه این استقبال با مخالفت حاکمان و مالکان محلی روبهرو شد، اما روند گسترش آیین یاری ادامه یافت.
دفتر پردیوری و متون مقدس یارسان
در همین دوره، مجموعهٔ کلامهای دوره های یاری و گفتگوهای یاران در این دوره ، به کوشش دفتردار یاری ، « پیرموسی » گردآوری و نگارش شد. این مجموعه که با نام دفتر پردیوری یا زبور حقیقت نیز شناخته میشود، از مهمترین متون مقدس یارسان به شمار میرود. از آن پس، پیروان این آیین با عنوان یارسان شناخته شدند و در برخی مناطق نیز با نامهای اهل حق یا کاکایی از آنان یاد شده است.
بابایادگار و تداوم اندیشه یاری
پس از درگذشت ( تعویض دون و جامه ) سلطان سهاک، بابایادگار که به عنوان جانشین و امانتدار او شناخته میشد، دفتر و کلامهای مقدس را به منطقهٔ دالاهو منتقل کرد و با ترویج اندیشهٔ یاری، مردم را با فلسفهٔ حقیقت، عدالت، آزادگی و معنویت آشنا ساخت. بر پایهٔ باورهای یارسان، وی در راه آرمانهای یاری شهید شد و مسئولیت پاسداری از این میراث معنوی را به دیگر دیدهداران یاری سپرد.
بزرگان و دیدهداران یاری
در دورههای بعد، بزرگان و دیدهداران یاری، از جمله شیخ امیر، ایلبیگی جاف ، خان آتش ، خانالماس، آسی یاقو گوران و دوریش دوالفقار با سرایش و تدوین دفاتر گوناگون، به گسترش و تبیین آموزههای یاری پرداختند و این میراث معنوی را غنا بخشیدند.
دوره آسی براکه و جم چلتن
در ادامه مبارزات تاریخ یاری و یارسان ، یکی از برجستهترین دورههای تاریخ آن، ظهور دوره میر حیدر حیدری، مشهور به آسی براکه ( تولد : ۱۲۱۰ قمری )، در حدود سال ۱۲۵۰ هجری قمری است. در این دوره، در منطقهٔ دول دالان دالاهو، جمی متشکل از چهل شخصیت برجسته شکل گرفت که به جم چلتن یا « جم راسان » شهرت یافت. حاصل این ظهور ، نگارش چهل دفتر در مدت دوازده سال بود که همگی به زبان گوران و در قالب نظم سروده شدند. این آثار که به دفاتر دورهٔ حیدری معروفاند، به همراه جمع آوری دفترهای پردیوری ، شیخ امیر ، ایل بیگی جاف ، خان الماس و ذوالفقار از ارزشمندترین منابع مکتوب آیین یاری محسوب میشوند که بزرگترین میراث معنوی و تاریخی و آیینی و فرهنگی و زبانی مردم یارسان و بشریتند.
در سنت یارسان، این دوره به عنوان کاملترین مرحلهٔ تدوین آموزههای آیینی شناخته میشود و پایان نگارش دفاتر مقدس نیز به همین دوره نسبت داده میشود. بر اساس این باور، حقیقت الهی در این مرحله به کمال ظهور خود رسید و جامعهٔ یارسان، تحقق کامل عدالت و رهایی انسان از ستم و نابرابری را در استمرار این مسیر معنوی جستوجو میکند.
پس از آسی براکه، مسئولیت هدایت معنوی جامعهٔ یارسان به ترتیب بر عهدهٔ میر رستم، میر شمسالدین و سپس میر نصرالدین حیدری قرار گرفت. در نگاه پیروان این آیین، این تداوم، نشانهٔ استمرار نظام معنوی یاری بر اساس اصل دونادون ، و حضور مداوم پیران دیده دار در پاسداری از آیین یاری و حفظ پیوند میان نسلهای مختلف این جامعه است.
نتیجهگیری
تاریخ یارسان، افزون بر آنکه روایت شکلگیری یک آیین معنوی و یک نظام اندیشه یی بر پایه خردمندی و خردجمعی است، بازتابی از تلاش برای حفظ هویت فرهنگی، زبان، اندیشهٔ آزادیخواهانه و کرامت انسانی نیز به شمار میآید. در این سنت، مفاهیمی همچون آزادی ، حقیقتجویی، عدالت، وفاداری، گفتوگو، مدارا و تکامل معنوی جایگاهی بنیادین دارند و بسیاری از آیینها و مناسک، از جمله روزهٔ مرنوی و داوات پادشاهی، یادآور مقاومت، همبستگی و پایداری در برابر دشواریها هستند.
فارغ از نگاههای اعتقادی، یارسان بخشی از میراث تاریخی و فرهنگی سرزمین گوران ( لرستان و کردستان و ایران ) است و شناخت آن میتواند به درک بهتر تنوع دینی، فرهنگی و فکری این سرزمین یاری رساند. پاسداشت این میراث، افزون بر حفظ هویت تاریخی یارسان، گامی در جهت تقویت همزیستی، احترام متقابل و گفتوگوی میان فرهنگها و باورهای گوناگون خواهد بود.
با فخر تمام، دامنە کوهساران دالاهو زادگاە من است. روح و روانم متعلق بە همین آب و خاک است. باور دارم در گردش دونادون هم، باز خویش را در همین سرزمین پیدا خواهم کرد!
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.