یارسان

یارسان یا یارستان، نام جامعه‌ی باورمند به دین یاری است؛ نظامی دینی – فلسفی با ریشه‌های ژرف در فرهنگ گوران و جغرافیای زاگرس. دین یاری بر محور حقیقت، راستی، اخلاق، کرامت انسانی و خرد جمعی استوار است و در کلام‌های خود، تداوم تاریخی حقیقت را در قالب فلسفه‌ و نظام دونادون تبیین می‌کند. این نوشتار، معرفی‌ای نظام‌مند و پژوهشی از چیستی یارسان، تاریخ تکوین، ساختار اعتقادی، متون مقدس، جغرافیا و عناصر آیینی آن ارائه می‌دهد.

۱. تعریف و معناشناسی یارسان

واژه‌ی «یارسان» ( یا یارستان ) از بنیادی‌ترین مفاهیم در زبان و اندیشه‌ی یاری است. این واژه ترکیبی است از:

بر این اساس، یارسان به معنای پیروان حقیقت ازلی ( اهل حق ) است. این نام نه یک برچسب قومی، بلکه مفهومی اعتقادی–هویتی است که عضویت در آن با پذیرش آگاهانه‌ی دین یاری و التزام عملی به اصول آن معنا می‌یابد.

۲. پیشینه تاریخی و تکوین اندیشه یاری

بر اساس دفاتر و کلام‌های معتبر یاری ( نوشته های خطی ) موجود در دالاهو و گوران، نخستین خیزش‌های فکری و فلسفی این نظام ِ باوری زاگرس زمین ، در واکنش به گسترش ایدئولوژی‌های نوظهور و غیر بومی در سده‌های آغازین اسلامی شکل گرفت. در قرن دوم هجری، بهلول دانا (بالیول زانا) و یارانش، و در قرن چهارم هجری بابا خوشین لرستانی، زمینه‌های احیای حکمت کهن گوران  [ زروانیسم – میترائیسم – مانی و حکمت خسروانی ] و بازخوانی نسبت انسان و حقیقت را فراهم کردند.

این جریان، با اتکاء بر خردمندی جمعی ، عقلانیت اخلاقی، انسان‌محوری حقیقی و نفی سلطه‌گرایی دینی، در پهنه‌ی زاگرس و فلات ایران تداوم یافت و توسط دیده‌داران و پیران بعدی حفظ شد.

۳. عصر پردیور و آشکار شدن دین یارسان

نقطه‌ی عطف تاریخ یارسان، آشکاری دین یاری در حدود ششصد و پنجاه سال پیش با ظهور سلطان سهاک در هورامان ( پردیور – رودخانه سیروان ) است ( واقعه مرّنو ).

با شکل گیری جم هفتن  و حضور پیران برجسته‌ای چون پیر داود، پیر بنیامین و پیر موسی،  مصطفی داودان ، رمزبار و بابایادگار  و حضور هفتوانه نظام فکری یاری و ساختار دینی یاری تثبیت شد و بستر نگارش متون دینی فراهم گردید و دین یاری به‌صورت علنی اعلام موجودیت کرد.

در این دوره، نام «یاری» به‌عنوان نام رسمی این نظام فکری بر اساس خرد جمعی جم هفتن انتخاب و متون دینی در قالب « دفتر یاری » نگارش یافت. مجموعه‌ی این متون در باور یارسان با عنوان « زبور حقیقت » شناخته می‌شود. نگارش و ثبت کلام‌ها و قواعد نیز به پیر موسی ( پیر دفتردار ) سپرده شد که در نظام یاری به «قلم زرین» شناخته می‌شود.

۴. دین یاری و مبانی نظری

دین یاری در کلام‌های خود به‌صراحت «دین یار » و «آیین راستی»  و « راگه حساوی »معرفی می‌شود. در این چارچوب نظری:

مهم‌ترین اصل فلسفی دین یاری، نظام دونادون است؛ مفهومی که به تداوم، تکامل و سیر معنوی انسان در مسیر حقیقت اشاره دارد و جایگاهی محوری در انسان‌شناسی یاری دارد.

۵. دوره‌های متأخر و عصر حیدری

آخرین دوره‌ی تاریخی دین یاری در دوره‌ی حیدری و با ظهور میر حیدر حیدری ( آسید براکه گوران، متولد ۱۲۱۰ قمری) در منطقه‌ی دالاهو شکل گرفت. در این دوره، جم چلتن حیدری و نگارش چهل دفتر طی دوازده سال انجام شد.

تفسیر کلام ها و جمع آوری بیشتر کلام ها و دفترهای یاری از دوره سلطان سهاک به بعد ، جمع آوری روایت های شفاهی مربوط به ظهور دین یاری و فرهنگ یارسان و گوران و نهایتا جمع آوری مقام های حقانی و مجلسی تنبور یارسان در این دوره به انجام رسید.

«دفتر نوروز» از برجسته‌ترین آثار این دوره و نمونه‌ای شاخص از تلفیق فلسفه، عرفان و کلام در دین یاری است.

۶. متون مقدس و دفاتر یارسان

متون دینی یارسان به‌صورت منظوم سروده شده و عمدتاً به زبان کوردی ( گورانی ) هستند. مهم‌ترین دفاتر عبارت‌اند از:

این متون، هم‌زمان کارکرد دینی، فلسفی، تاریخی و ادبی دارند.

۷. جغرافیا و جامعه یارسان

خاستگاه تاریخی دین یاری لرستان و کوردستان و سرزمین زاگرس است؛ به‌ویژه مناطق هورامان، دالاهو و گوران که در حافظه‌ی آیینی یارسان جایگاهی محوری دارند. پیروان دین یاری از میان مردمان کورد ، لک ، لر، آذری و فارس  در جغرافیای گوران هستند و در برخی مناطق با نام‌های « اهل حق » و « کاکایی » نیز شناخته می‌شوند.

۸. آیین‌ها، جشن‌ها و موسیقی

یارسان دارای دو جشن اصلی آیینی و ملی و باستانی است:

مردم یارسان همچنین با آغاز سر فصل های سال، جشن آیینی و فرهنگی دارند. و  بر اساس اصول و قراردادهای آیینی و کلامی،  هر فصلی پادشاه معنوی مختص به خود دارد.

قابل ذکر است ؛ این تقسیم بندی بر اساس گاهشمار یاری و سلطانی است.

موسیقی در دین یاری نقشی معرفتی و آیینی دارد. ساز مقدس یارسان تنبور (تمویره) است و کلام‌ها در قالب بیشتر از ۷۲ مقام  ( حقانی – مجلسی – مجازی ) با آن اجرا می‌شوند؛ پیوندی عمیق میان صوت، معنا و نیایش.

بر اساس تاریخ مستند و اکتشافات باستانی ، تنبور بیش از شش هزار سال قدمت دارد.

یاری و یارسان، نظامی خودبنیان، خودآیین و واجد منطق درونی مستقل در تاریخ اندیشه‌ی دینی زاگرس است.