دین یاری؛ نام، معنا و هویت دینی
در این نوشته
بیشتر از دانشنامه یارسان
- سه روزه خاونکار | آیین روزه در یارسان (اهل حق)
- اول پاییز یاری و یارسان
- دین یاری؛ نقد باورهای نادرست و تبیین هویت مستقل آیین یاری
- پردیور، سرزمین تجلی حقیقت و قبلهگاه آیین یاری
- دونادون
یاری بنیادی‌ترین واژه در بیان هویت دینی و معنوی جامعهٔ یارسان است. این واژه از «یار» و پسوند نسبتی «ـی» ساخته شده و در سنت زبانی، ادبی و دینی یارسان، مفهومی فراتر از معنای متعارف «یاری کردن» دارد.
یار و مفهوم یاری
واژهٔ «یار» در ادبیات گوران و سنت کلامی یارسان دارای دامنه‌ای گسترده از معناست و در بافت‌های گوناگون می‌تواند به مفاهیمی چون خداوند، حق، دوست، محبوب، معشوق، همراه، همتا و مددکار اشاره داشته باشد.
در زبان دینی یارسان، «یار» به‌ویژه در نسبت با خداوند و حقیقت قدسی معنا می‌یابد. با افزوده شدن «ـی» به «یار»، واژهٔ «یاری» پدید می‌آید؛ واژه‌ای که در سنت یارسان، نام دین و راه معنوی این جامعه است.
از این منظر، «یاری» را می‌توان در معنای دینی آن به راه یار، راه خاونکار یا راه حقیقت تعبیر کرد. بنابراین، در این دانشنامه، «یاری» نام دین و «یارسان» یا «یارستان» نام جامعهٔ پیروان آن است.
شواهد کلامی دربارهٔ یاری
دفتر پردیوری، ص. ۷۸
پادشاه مرمو
یاری بکردی یاری چە وشا
یاری بشیوا گورهٔ گرد بشا
بشم آبشا بشم جه ششا
دفتر نوروز مرمو
ها وی دین وە
طلسم دنیا ها وی دین وە
شیخ امیر مرمو، ص. ۴۱
ذوالفقار و جا
اوسا مکرو ذوالفقار و جا
یکرنگ و دورنگ نه هم بو سا
سکهٔ مهر دین یاری بو را
دفتر شیخ امیر مرمو، ص. ۶۰
شون حقیقت یارسان بردن
داخل و منزل راستیشان کردن
یاری و مفهوم پیامبری
یکی از ویژگی‌های بنیادین دین یاری در روایت درون‌دینی آن، برداشت متفاوت از رابطهٔ خداوند و انسان است.
برخلاف الگوی پیامبری در ادیان ابراهیمی، در دین یاری پیامبری که به‌عنوان واسطه میان خداوند و انسان، حامل کتابی آسمانی و شریعتی مستقل باشد، در مرکز نظام اعتقادی قرار ندارد. در مقابل، تجلی ذات الهی در صورت انسانی یکی از مفاهیم بنیادین در الهیات یاری است.
بر پایهٔ سنت دفتری و کلامی یارسان، «یار» یا حقیقت الهی در دوره‌های گوناگون در صورت شخصیت‌های قدسی تجلی می‌یابد. این اندیشه با مفاهیمی چون تجلی، دوره و دونادون پیوند دارد و یکی از کلیدهای شناخت جهان‌بینی یاری است.
در روایت دینی یارسان، پس از گذر از دوره‌های پیشین و آنچه در سنت یاری با هفتاد و دو مذهب و گذر از مرحلهٔ شریعت پیوند داده می‌شود، تجلی‌های حقیقت در شخصیت‌هایی چون بالویل زانای دالاهو، شاه خوشین لرستانی، بابا ناعوث سرگتی، بابا جلیل، بابا سرهنگ دودانی، سلطان سهاک برزنجی و میر حیدر حیدری (آسی براکه گوران) بیان شده است.
هر یک از این دوره‌ها و شخصیت‌ها، و نیز نسبت آن‌ها با مفهوم دونادون و تجلی، در مدخل‌های مستقل و با استناد به کلام‌ها و منابع دفتری مربوط به آن دوره بررسی خواهند شد.
سلطان سهاک و آشکارشدن دین یاری
در سنت دینی یارسان، سلطان سهاک برزنجی جایگاهی محوری دارد. بر اساس روایت‌های دفتری و کلامی، ذات الهی ــ خاونکار ــ در سلطان سهاک تجلی یافت و در دورهٔ او دین یاری در ساختاری مشخص آشکار و مستقر شد.
حدود شش سده پیش، رویداد مرّنو و سپس حضور سلطان سهاک و یاران او در کوشک پردیور، از نقاط بنیادین در روایت دینی و تاریخی یارسان به‌شمار می‌روند. در این دوره، ساختارهای معنوی و دینی یاری صورت مشخص‌تری یافتند.
در میان یاران سلطان سهاک، پیر بنیامین «پیرِ شرط» یارسان است و جایگاهی بنیادین در عهد و پیمان دینی یاری دارد.
پس از استقرار در کوشک پردیور، جم هفتن با حضور هفت شخصیت شکل می‌گیرد: سلطان سهاک، بابایادگار، رمزبار، پیر بنیامین، داود، پیر موسی و مصطفی داودان.
در کنار هفتن، جم هفتوانه نیز در ساختار دینی دورهٔ پردیور حضور دارد که شخصیت‌هایی چون سید محمد گوره‌سوار، شاه ابراهیم و سید حبیب‌شاه در شمار آنان قرار می‌گیرند.
جایگاه، ترکیب، مراتب و کارکرد دینی «هفتن» و «هفتوانه» موضوع مستقلی است و در مدخل مربوط به ساختار دینی دورهٔ پردیور، همراه با شواهد کلامی، به تفصیل بررسی خواهد شد.
یارسان و یارستان
پیروان دین یاری با نام‌های «یارسان» و «یارستان» شناخته می‌شوند. این نام‌ها در سنت درونی یاری با مفهوم «یار» پیوند دارند و بیانگر تعلق و پیوند پیروان این راه با یار و حقیقت الهی‌اند.
سلطان سهاک در سنت یاری با عنوان «خاونکار» نیز شناخته می‌شود و پیوند با او در مقام تجلی حقیقت الهی، بخشی اساسی از هویت دینی یارسان را تشکیل می‌دهد.
در دوره‌ها و مناطق مختلف، نام‌ها و عنوان‌های دیگری نیز دربارهٔ این جامعه به کار رفته‌اند؛ از جمله اهل حق، کاکایی، طایفه‌سان، آیین گوران و آیین کوردان. هر یک از این نام‌ها دارای پیشینه، جغرافیای کاربرد و زمینهٔ تاریخی ویژه‌ای است و بررسی نسبت آن‌ها با «یاری» و «یارسان» نیازمند مطالعه‌ای مستقل است.
ازاین‌رو، در این دانشنامه «یاری» برای نام دین و «یارسان» برای نام جامعهٔ دینی به‌عنوان اصطلاحات اصلی به کار گرفته می‌شوند.
جایگاه داود و پیر موسی
در ساختار دینی دورهٔ سلطان سهاک، یاران او دارای جایگاه‌ها و مسئولیت‌های مشخصی‌اند.
داود در سنت یاری از جایگاهی برجسته در هدایت و رهبری یاران برخوردار است و پیر موسی، مشهور به قلم‌زرین، دفتردار سنت یاری و با ثبت و کتابت کلام‌ها پیوند دارد.
در کنار آنان، جایگاه پیر بنیامین به‌عنوان پیرِ شرط و جایگاه دیگر اعضای هفتن و هفتوانه، بخشی از ساختار معنوی و دینی پردیور را تشکیل می‌دهد که برای شناخت نظام دینی یاری اهمیت اساسی دارد.
دفتر، کلام و زبور حقیقت
میراث دینی و مکتوب یاری در مجموعه‌ای از دفترها و کلام‌ها حفظ و انتقال یافته است. این مجموعه در سنت یاری با عنوان «زبور حقیقت» نیز شناخته می‌شود.
«کلام» در یاری صرفاً متنی ادبی یا تاریخی نیست؛ بلکه یکی از مهم‌ترین حاملان اندیشهٔ دینی، مفاهیم معنوی، روایت‌ها، جهان‌بینی و حافظهٔ تاریخی یارسان است.
در سنت دفتری مورد استناد مرکز، نخستین دفتر، «دیوان گوره» است که به دورهٔ پردیور تعلق دارد و کتابت آن با پیر موسی قلم‌زرین پیوند داده می‌شود.
پس از دیوان گوره، سنت دفتری یاری در دوره‌های بعد ادامه می‌یابد. در این سیر، دو دفتر به زبان ترکی و سپس دفترهای مربوط به شیخ امیر، ایل‌بیگی جاف، خان الماس و ذوالفقار قرار می‌گیرند.
این جریان دفتری در دوره‌های بعد نیز استمرار یافته و در دورهٔ حیدری، مجموعه‌ای شامل ۳۶ دفتر دیگر نگارش و کتابت شده است.
بدین‌ترتیب، میراث دفتری یاری را باید نه یک کتاب منفرد، بلکه مجموعه‌ای تاریخی و چنددوره‌ای از دفترها و کلام‌ها دانست که طی دوره‌های مختلف شکل گرفته، حفظ شده و انتقال یافته است. این مجموعه، که از آن با عنوان زبور حقیقت نیز یاد می‌شود، یکی از بنیادی‌ترین منابع برای شناخت دین یاری و اندیشه، جهان‌بینی و تاریخ درونی یارسان است.
معرفی تفصیلی هر یک از این دفترها، صاحبان کلام، زبان و دورهٔ آن‌ها، ترتیب تاریخی، نسخه‌های موجود و محتوای کلام‌ها در بخش مستقل «دفتر و کلام یاری» انجام خواهد گرفت.
یاری و هویت یارسان
در یک جمع‌بندی مفهومی، سه اصطلاح بنیادین را می‌توان از یکدیگر تفکیک کرد:
- یار: در زبان دینی یاری، با خداوند و حقیقت الهی پیوند دارد.
- یاری: نام دین و راه است.
- یارسان یا یارستان: نام جامعهٔ پیروان این دین است.
از دل این سه مفهوم، شبکهٔ گسترده‌تری از مفاهیم دینی یاری شکل می‌گیرد: خاونکار، تجلی، دونادون، دوره، شرط، پیر، دلیل، هفتن، هفتوانه، جم، نیاز، دفتر، کلام و پردیور.
شناخت هر یک از این مفاهیم نیازمند مراجعهٔ مستقیم به منابع دفتری و کلامی یارسان است. از همین رو، در این دانشنامه تلاش خواهد شد میان متن کلام، روایت سنتی و تحلیل پژوهشی تمایز روشنی برقرار باشد تا خواننده بتواند هم سخن منابع را ببیند و هم شیوهٔ تفسیر و تحلیل آن‌ها را دنبال کند.
دیدگاه‌ها